Vegan Hayvan Diyetleri: Ger├žekler ve Efsaneler ­čÉł ­čÉĽ­čî▒

Binlerce vegan hayvanlarla arkada┼čl─▒k ediyor veya kurtar─▒lan kedi ve k├Âpeklerin bak─▒m─▒n─▒ ├╝stleniyor. Bununla birlikte bir vegan─▒n onlar─▒ ne ile besleyece─či tart─▒┼čmal─▒ bir konu olmay─▒ s├╝rd├╝r├╝yor. Hayvan refah─▒ bilimi, ahlak─▒ ve hukuku alanlar─▒nda Avrupal─▒ uzman veteriner ve Winchester ├ťniversitesiÔÇÖnde Hayvan Refah─▒ ve Ahlak profes├Âr├╝ olan Andrew Knight bize daha fazlas─▒n─▒ anlat─▒yor.

Dr. Andrew Knight ┬Ě 20 Mart 2015

Mant─▒kl─▒ sonu├žlar─▒ ele al─▒nd─▒─č─▒nda, refakat├ži hayvanlar─▒n vegan beslenmesi konusundaki ortak yanl─▒┼č alg─▒lar bizi olduk├ža ilgin├ž yerlere g├Ât├╝rebilir. ├ľrne─čin ‘yayg─▒n bilgi’ye bakarak, bir korkun├ž y─▒rt─▒c─▒n─▒n hem s─▒─čl─▒─č─▒, hem de okyanus derinliklerini sinsice izlemesi gerekti─či sonucuna ula┼čabiliriz.Epey g├╝├žl├╝ olan bu canavar, denizden 10-20 km a├ž─▒kl─▒─ča y├╝zerek, yar─▒m tona kadar a─č─▒rl─▒─č─▒ olan Bluefin orkinosu ile ├žarp─▒┼č─▒yor – su alt─▒nda ├Âl├╝me kadar ├žat─▒┼č─▒yorlar. Bazen somon, ringa ve karides gibi daha k├╝├ž├╝k t├╝rleri avlamakla birlikte orkinolar─▒ (ton bal─▒─č─▒) ye─čliyor ve daha ├Ânce hi├žbir m├╝cadeleyi kaybetti─či bilinmiyor.

Ayr─▒ca rahats─▒z edici bir ┼čekilde, son derece ├žirkin. Island─▒─č─▒nda korkun├ž g├Âr├╝nen, tamamen k─▒llarla kapl─▒ bu garip, hidrofobik canavar─▒, su, t─▒slayan, t├╝k├╝ren bir pen├že y─▒─č─▒n─▒ haline getiriyor.

Bu korkutucu g├Âr├╝nt├╝, tabii ki bir ev kedisi.

Karasal y─▒rt─▒c─▒lar

Ve AfrikaÔÇÖda, karada olanlar bile g├╝vende de─čil. Kedigillerin beslenmesi hakk─▒ndaki ‘yayg─▒n bilgi’ye bakarsak, geli┼čmeye ba┼člayan vah┼či ya┼čama geri d├Ânm├╝┼č kedi kolonilerinin geleneksel yollar─▒na d├Ând├╝─č├╝, b├╝y├╝k oynayarak, ├Âzellikle inek, koyun ve domuzlar─▒ avlad─▒klar─▒ ve nesli tehlikede olan bizon s├╝r├╝lerini tehdit etti─či g├Âr├╝l├╝yor.

Bu korkun├ž y─▒rt─▒c─▒ kediler avlar─▒n─▒, ineklerin s├╝t├╝ ile yutmak istiyor gibi g├Âr├╝n├╝yor. Kedi yavrular─▒ ise g├Âr├╝nene g├Âre tad─▒ olduk├ža do─čal alg─▒l─▒yor; ├ž├╝nk├╝ anne kediler ba┼čka avlar─▒n pe┼činde ko┼čarken, onlar─▒ ku┼čkusuz se├žilmi┼č s├╝t veren ineklere korumas─▒ i├žin b─▒rak─▒yor.

ÔÇťD├╝ped├╝z sa├žmal─▒k!ÔÇŁ diye alay etti─činizi mi duyuyorum? Tekrar d├╝┼č├╝n├╝n! D├╝nya ├žap─▒nda milyonlarca kedi ve k├Âpek koruyucusu, kedi ve k├Âpek arkada┼člar─▒n─▒ bal─▒k ve karides konserveleri, inek, koyun, domuz, hindi, ├Ârdek ve tavuklar─▒n v├╝cut par├žalar─▒ ile beslemeyi tamamen do─čal buluyorlar.

‘Yayg─▒n bilgi’ kedi ve k├Âpeklerin do─čal olarak bu t├╝r hayvanlar─▒ yemeleri ve kedilerin inek s├╝t├╝ i├žmesidir. Elbette bu milyonlarca evcil hayvan koruyucusu yan─▒l─▒yor olamaz de─čil mi?

Etkileyici bir mant─▒─ča ayk─▒r─▒l─▒k sergisi olarak, ayn─▒ insanlar─▒n ├žo─ču, refakat├ži hayvanlar─▒n vegan beslenmesinin e┼čsizce ‘do─čaya ayk─▒r─▒’ oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ndedir. Baz─▒lar─▒ s├Âzde ‘yemeklik’ hayvanlar─▒n durumunu ve hayvanc─▒l─▒k sekt├Âr├╝n├╝n a─č─▒r ├ževresel y├╝klerini umursuyor. Ancak vegan beslenmenin, hayvan arkada┼člar─▒n─▒ temel besin maddelerinden┬ámahrum edebilece─činden endi┼če duyuyorlar.

Refakat├ži hayvanlar─▒n vegan diyetlerini ├ževreleyen sa─čl─▒k ve beslenme konular─▒na ├Âzel ilgi duyan bir veteriner hekim olarak, olumsuz etkilerini a├ž─▒klayan ├žal─▒┼čmalar i├žin bilimsel literat├╝r├╝ tarad─▒m. Garip bir ┼čekilde belki de bu konuda kentsel bilgelik g├╝c├╝n├╝ g├Âz ├Ân├╝ne alarak iyi planlanm─▒┼č vegan diyet ile beslenen kedi ve k├Âpeklerin normalden daha sa─čl─▒ks─▒z oldu─čunu g├Âsteren bilimsel kan─▒tlar bulmak i├žin u─čra┼čmam gerekti. Sonunda bir t├╝r kan─▒t buldum. Tesad├╝fen, ticari et temelli diyetlerdeki tehlikeli bile┼čenleri ve buna maruz kalan kedi ve k├Âpeklerdeki olumsuz sa─čl─▒k etkilerini belgeleyen 10ÔÇÖdan fazla ├žal─▒┼čmaya ula┼čt─▒m. ─░lgilenen okuyucular ├Âzetini burada bulabilir.

Et temelli beslenme: Baz─▒ ├žirkin ger├žekler

Baz─▒ ticari et temelli diyetlerde kedi ve k├Âpeklerin uzun vadeli bak─▒m─▒n─▒ takiben daha olas─▒ oldu─ču g├Âsterilen hastal─▒klar aras─▒nda b├Âbrek, karaci─čer, kalp, tiroit, n├Ârolojik, n├Ârom├╝sk├╝ler, deri ve enfeksiy├Âz hastal─▒klar ve kanama bozukluklar─▒ say─▒labilir.

Ayr─▒ca, yakla┼č─▒k on y─▒ld─▒r binlerce hayvan─▒ inceledikten ve tedavi ettikten sonra, kanser, b├Âbrek ve karaci─čer hastal─▒─č─▒ gibi hastal─▒klar─▒n oranlar─▒n─▒n do─čal olarak olu┼čacak oranlardan ├žok daha y├╝ksek oldu─čuna ikna oldum. Bunlar ├Âzellikle, sonunda a─č─▒r hastal─▒klar ve ne yaz─▒k ki ├Âtenazi ile sonu├žlanan ya┼čl─▒ hastalar─▒mda yayg─▒n bir durum.

E─čer bu hayvanlar uzun y─▒llar boyunca akut reaksiyonlara sebep olacak kadar a─č─▒r olmayan fakat h├╝cresel hasar i├žin yeterli toksinlere maruz kald─▒ysa, bunlar tam olarak g├Âr├╝lmesi beklenen t├╝rden etkiler. Ve ├Âzellikle b├Âyle toksinler diyet i├žerisine dahil edildiyse. Bu toksinlere yutkunma ve ba─č─▒rsak emiliminden sonra maruz kalan ilk ├Ânemli organ, onlar─▒ kan dola┼č─▒m─▒ yoluyla bo┼čaltmaya uygun molek├╝llere d├Ân├╝┼čt├╝rme sorumlulu─ču olan karaci─čer olacakt─▒r. Ve bu bo┼čalt─▒m─▒n en sorumlusu b├Âbreklerdir. Dolay─▒s─▒yla hem karaci─čer, hem b├Âbrek h├╝creleri bu toksinlere b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de maruz kal─▒r ve hasar riskine girerler. Ancak kan dola┼č─▒m─▒ ile ta┼č─▒nan toksinler v├╝cudun her taraf─▒ndaki h├╝crelere de zarar verebilir ve uzun vadeli h├╝cresel hasar kansere ortam haz─▒rlayabilir.

Fakat yayg─▒n hayvan diyetlerinde toksinler var m─▒? Ara┼čt─▒rmalar─▒m, ├Âzellikle ABD gibi daha zay─▒f y├Ânetmeliklerin bulundu─ču b├Âlgelerden ithal edildiklerinde, ticari evcil hayvan g─▒dalar─▒n─▒n mezbahalar─▒n at─▒k ├╝r├╝nleri i├žin b├╝y├╝k bir end├╝striyel bo┼čalt─▒m alan─▒ oldu─čunu g├Âsteriyor; ├Âl├╝, ├Âlmekte olan, hastal─▒kl─▒ veya sakat hayvanlar─▒n olu┼čturdu─ču 4-D grubu et, bayat ya da bozuk s├╝permarket eti, hayvan bar─▒naklar─▒ndan ├žok say─▒da i┼členmi┼č k├Âpek ve kedi, bayat restoran ya─člar─▒ ile birlikte y├╝ksek oranlarda tehlikeli serbest radikal ve trans ya─č asitleri ve bozuk veya bayat bal─▒klarla birlikte potansiyel olarak tehlikeli seviyelerde c─▒va, PCBÔÇÖler ve di─čer toksinler.

Birle┼čik sonu├žlar g├Âsteriyor ki, k─▒smen ├ž├Âz├╝lm├╝┼č ba─č─▒rsaklar, karaci─čer, akci─čer ve tavuk ve di─čer hayvanlar─▒n ├že┼čitli i├ž organlar─▒ndan bir ├žorba olan “sindirim” ilavesi ile, bir├žok kedi ve k├Âpek i├žin ka├ž─▒n─▒lmaz hale geliyor.

Refakat├ži hayvanlar─▒n vegan beslenmesi

Bu nedenle, ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ olmayan bir ┼čekilde, ├žok say─▒da vaka sa─čl─▒kl─▒ vegan diyete ge├žen hayvanlarda genel sa─čl─▒k ve dirili─čin artt─▒─č─▒n─▒, kanser, enfeksiyon, hipotiroid (hormonal bir hastal─▒k), ektoparazit (pire, kene, bit ve akarlar) ve eklem iltihab─▒ oranlar─▒n─▒n azald─▒─č─▒n─▒, k├╝rk formlar─▒n─▒n geli┼čti─čini, alerji kontrol├╝, kilo kontrol├╝ ve diyabetin geri ├žekilmesi ve hatta katarakt ├ž├Âz├╝nmesi sa─člad─▒─č─▒n─▒ g├Âsteriyor.

Ayr─▒ca vejetaryen veya vegan diyetleri ile beslenen kedi ve k├Âpek pop├╝lasyonunun uzun vadeli sa─čl─▒klar─▒n─▒ inceleyen s─▒n─▒rl─▒ say─▒da daha titiz ├žal─▒┼čmalar bulunuyor. Wakefield ve meslekta┼člar─▒ (2006) en az bir y─▒l boyunca vejetaryen diyetlerle beslenen 34 kedi ile en az bir y─▒l et temelli diyetlerle beslenen 52 kedinin sa─čl─▒─č─▒n─▒ kar┼č─▒la┼čt─▒rd─▒lar. ├ço─čunun sa─čl─▒kl─▒ veya genel olarak sa─čl─▒kl─▒ oldu─ču belirtilen kedilerin ya┼č, cinsiyet, v├╝cut kondisyonu, konut veya alg─▒lanan sa─čl─▒k durumunda ├Ânemli bir farkl─▒l─▒k yoktu.

Brown ve meslekta┼člar─▒ (2009) aktif k├Âpekler i├žin ├Ânerilen ticari bir diyetle (n=6) ve ayn─▒ besin ├Â─česi ├Âzelliklerine g├Âre form├╝le edilen etten ar─▒nd─▒r─▒lm─▒┼č bir diyetle (n=6) beslenen 12 Sibiryal─▒ s├╝rat yar─▒┼č├ž─▒s─▒ Eskimo k├Âpe─čini ele ald─▒lar. Bu diyetler 10 haftal─▒k rekabet yar─▒┼člar─▒ dahil sadece 16 haftal─▒k besin al─▒mlar─▒n─▒ kaps─▒yordu. D├╝zenli veteriner kontrolleri ve kan testleri yap─▒ld─▒. B├╝t├╝n k├Âpekler ba┼čtan sona normal kan sonu├žlar─▒yla birlikte m├╝kemmel fiziksel ko┼čullarda kald─▒lar.

Hayvanlar─▒n belirli i├žeriklere de─čil, belirli besin ├Â─čelerine ihtiyac─▒ oldu─ču g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, bu sonu├žlar pek de ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ de─čil. Sadece bitki, mineral ve sentetik esasl─▒ bile┼čenlerden olu┼čan bir diyetin istenilen t├╝rden lezzet, besin ve biyoemilim ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak i├žin form├╝le edilememesinin bilimsel bir nedeni yok. Asl─▒nda, kedi ve k├Âpekler i├žin piyasada bulunan birka├ž vegan diyet bunu yapmay─▒ ama├žl─▒yor ve y─▒llard─▒r birlikte binlerce sa─čl─▒kl─▒ vegan kedi, k├Âpek ve do─čal olarak et├žil olan evcil da─č gelinci─čini (ferret) destekliyor. Bu diyetlerin tedarik├žileri burada listelenmi┼čtir.

Bununla birlikte beslenme a├ž─▒s─▒ndan eksiksiz ve makul d├╝zeyde dengelenmi┼č ticari bir diyet veya besin takviyesi eklenmi┼č ev yap─▒m─▒ diyetle, beslenme yetersizli─činden ve nihayetinde devam─▒ gelen hastal─▒klardan korunmak gereklidir. Diyet ge├ži┼či kademeli olarak ger├žekle┼čmeli ve pH test ┼čeridi (veteriner hekimlerden veya internetten bulmak kolay) veya daha kesin sonu├ž i├žin pH metre kullanarak idrar asitli─činin d├╝zenli olarak kontrol edilmesini tavsiye ederim. Vegan beslenme hayvanlarda k├╝├ž├╝k bir oranda, ├Âzellikle erkek kedilerde idrar yolu ta┼člar─▒ ve ciddi t─▒kan─▒kl─▒klarla sonu├žlanan daha alkalik idrara neden olabilir. ─░drar kontrol├╝ ve gerekli oldu─ču takdirde idrarda alkalile┼čmeyi d├╝zeltebilen besin katk─▒lar─▒ hakk─▒ndaki tavsiyeleri hepimizin ciddiye almas─▒ gerekir; burada bulabilirsiniz.

Refakat├ži hayvanlar─▒n─▒z─▒n vegan dostu beslenmesi hakk─▒nda daha fazla bilgi i├žin buraya bak─▒n─▒z. Unutmay─▒n; kedi, k├Âpek ve evcil da─č gelinciklerinin belirli besin ├Â─čelerine ihtiya├žlar─▒ vard─▒r, belirli i├žeriklere de─čil.

T├╝rk├že terc├╝me: Nesibe Uysal
Bu yaz─▒n─▒n ─░ngilizce orijinali 20 Mart 2015 tarihinde The Vegan Society (Vegan Toplulu─ču) web sitesi blog b├Âl├╝m├╝nde┬áyay─▒nland─▒.
Kapak foto─čraf─▒: vegepets.info
Son g├╝ncelleme: 10 ┼×ubat 2018 ­čî▒┬áveganlik.org

Referanslar:
Brown WY et al. An experimental meat-free diet maintained haematological characteristics in sprint-racing sled dogs. Brit J Nutr 2009; 102: 1318ÔÇô1323.
Wakefield LA, Shofer FS, MIchel KE. Evaluation of cats fed vegetarian diets and attitudes of their caregivers. J Amer Vet Med Assoc 2006; 229(1): 70-73.

Bir cevap yaz─▒n

E-posta hesab─▒n─▒z yay─▒mlanmayacak.