George Monbiot: B├Âyle Yemeye Devam Edemeyiz ­čîÄ

Politik aktivizmiyle tan─▒nan yazar George Monbiot, The Guardian’daki k├Â┼česinde yer verdi─či makalesinde, beslenmenin d├╝nyaya olan etkilerini ele ald─▒. Makaleyi B├╝┼čra Balcan, A├ž─▒k Radyo i├žin T├╝rk├žele┼čtirdi…


Kapak g├Ârseli: Thomas Pullin, The Guardian
B├╝┼čra Balcan taraf─▒ndan A├ž─▒k Radyo i├žin T├╝rk├že’ye ├ževrilmi┼čtir
George Monbiot ┬Ě 11 Aral─▒k 2017 ┬Ě The Guardian

Brexit, milyarderlerin demokrasiyi ayaklar─▒n─▒n alt─▒nda ├ži─čnemesi, gelecek ekonomik ├ž├Âk├╝┼č, ABDÔÇÖnin haydut ba┼čkan─▒; bunlar─▒n hi├žbiri beni geceleri uykumdan etmiyor. Umursamad─▒─č─▒mdan da de─čil, hepsi de pek├ól├ó umurumda. Sadece akl─▒mda daha b├╝y├╝k bir soru var. Peki bu yiyecekler nereden gelecek?

Y├╝zy─▒l─▒n ortas─▒na geldi─čimizde d├╝nyadaki insan say─▒s─▒ iki ya da ├╝├ž milyar artm─▒┼č olacak. Birazdan s─▒ralayaca─č─▒m meselelerden bir tanesi bile kitlelere k─▒tl─▒k ya┼čatmaya yeter. Bir de bunlar─▒n birbirlerini etkileyebilecekleri ger├že─či var.

Sorun her ┼čeyin ba┼člad─▒─č─▒ yerde ba┼čl─▒yor yine: toprakta. BMÔÇÖnin g├╝ncel toprak kayb─▒ oranlar─▒yla, d├╝nyada 60 y─▒ll─▒k┬áhasat kald─▒─č─▒ tahmini,┬áyeni rakamsal verilerle de desteklenmekte. Topra─č─▒n bozulmas─▒n─▒n k─▒smi sonucu olarak topraktan ald─▒─č─▒m─▒z rand─▒man d├╝nyadaki tarlalar─▒n %20ÔÇÖsinde azalmaya ba┼člad─▒ bile.

Bir de su kayb─▒n─▒ g├Âz├╝n├╝z├╝n ├Ân├╝ne getirin. Kuzey ├çin Ovas─▒, Birle┼čik DevletlerÔÇÖin orta b├Âl├╝m├╝, California ve HindistanÔÇÖ─▒n kuzeybat─▒s─▒ gibi d├╝nyan─▒n en ├Ânemli tar─▒m b├Âlgelerinde ekinleri sulamak i├žin kullan─▒lan yeralt─▒ sular─▒n─▒n seviyesi ├žoktan alarm vermeye ba┼člad─▒ bile. Ganj Nehri ak├╝ferindeki su mesela, yeniden dolum oran─▒n─▒n 50 kat─▒ kadar ├žekiliyor. Ama, G├╝ney Asya ├žift├žileri yiyecek talebini kar┼č─▒lamak i├žin 2050 y─▒l─▒na kadar, mevcut suyun %80 ila %200 daha fazlas─▒n─▒ kullanma beklentisi i├žinde. Peki bu su nereden gelecek?

Di─čer s─▒n─▒rl─▒l─▒k da s─▒cakl─▒ktan geliyor. Bir ├žal─▒┼čma sonu├žlar─▒na g├Âre, di─čer b├╝t├╝n unsurlar─▒ e┼čit tuttu─čumuzda, her Celsius derece ─▒s─▒nmada k├╝resel pirin├ž rand─▒man─▒n─▒n %3, bu─čday─▒n %6, m─▒s─▒r─▒n %7 oranda d├╝┼čt├╝─č├╝ g├Âr├╝l├╝yor. Bu tabii iyimser bir tahmin. Agricultural & Environmental Letters dergisinde yay─▒mlanan bir ara┼čt─▒rman─▒n sonucunda ABD M─▒s─▒r Ku┼ča─č─▒ÔÇÖndaki 4┬░CÔÇÖlik ─▒s─▒nman─▒n m─▒s─▒r rand─▒man─▒n─▒ %84 ila %100 oran─▒nda azaltabilece─čini g├Âsteriyor.

Bunun sebebi geceleri g├Âr├╝len y├╝ksek s─▒cakl─▒klar─▒n tozla┼čma i┼člemini aksat─▒yor olu┼ču. Ama bu olas─▒ tozla┼čma krizinin sadece tek bir par├žas─▒. Do─čru d├╝zg├╝n teste tabi tutulmadan kullan─▒lan b├Âcek ila├žlar─▒n─▒n yol a├žt─▒─č─▒ insectageddon, ÔÇśb├Âcek k─▒yametiÔÇÖ sorunun geri kalan─▒n─▒ a├ž─▒kl─▒yor zaten. D├╝nyan─▒n kimi b├Âlgelerinde i┼č├žiler ┼čimdiden bitkileri kendi elleriyle tozlamaya ba┼člad─▒lar. Ama bu da sadece maliyeti en y├╝ksek ├╝r├╝nler i├žin uygulanabilmekte.

Bir de yap─▒sal unsurlar var. K├╝├ž├╝k ├žift├žiler daha ├žok emek harcad─▒klar─▒, daha fazla ├že┼čitte ├╝r├╝n yeti┼čtirdikleri ve topra─č─▒ daha b├╝y├╝k bir dikkatle i┼čledikleri i├žin haliyle b├╝y├╝k ├žift├žilere g├Âre daha b├╝y├╝k hektar verimi al─▒yorlar. D├╝nyan─▒n daha yoksul kesimlerinde 5 hektardan daha az alana sahip insanlar ekilebilir arazinin %30ÔÇÖuna sahip olup┬ág─▒dan─▒n %70ÔÇÖini ├╝retiyorlar. 2000 y─▒l─▒ndan bu yana, Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnin yakla┼č─▒k iki kat─▒ b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde verimli toprak haks─▒z yere ve zorla ele ge├žirildi, b├╝y├╝k tarlalarla birle┼čtirildi ve yoksul kesimin ihtiyac─▒ i├žin de─čil ithalat i├žin ├╝r├╝n yeti┼čtirilmeye ba┼čland─▒.

Karada bunun gibi bir├žok sorun ba┼č g├Âsterirken denizler de plastikten ge├žilmez halde. Bal─▒k├ž─▒l─▒k i├žin harcanan ├žabada her ge├žen g├╝n b├╝y├╝yen teknelerle, motorlarla ve aletlerle ciddi bir art─▒┼č g├Âzlenmesine ra─čmen, n├╝fuslar katlan─▒rken d├╝nya ├žap─▒nda yakalanan bal─▒─č─▒n say─▒s─▒ her y─▒l yakla┼č─▒k %1 oran─▒nda azal─▒yor. Topraklar ele ge├žirildi─či gibi denizler de ele ge├žiriliyor: b├╝y├╝k ┼čirketler k├╝├ž├╝k bal─▒k├ž─▒lar─▒n yerine ge├žip bal─▒─č─▒ ihtiyac─▒ az ama paras─▒ ├žok olana sat─▒yorlar. D├╝nyada yakla┼č─▒k 3 milyar insan b├╝y├╝k oranda bal─▒k ve kabuklu deniz hayvanlar─▒ndan ald─▒─č─▒ proteine bel ba─člam─▒┼č durumda. Peki bu bal─▒klar nereden gelecek?

B├╝t├╝n bu anlatt─▒klar─▒m─▒z yeterince zor herhalde. Ama insanlar─▒n gelirleri artt─▒k├ža diyetleri de bitkisel proteinden hayvansal proteine do─čru y├Ân de─či┼čtiriyor. D├╝nyadaki et ├╝retimi son 50 y─▒l i├žinde d├Ârt misli artt─▒ ama k├╝resel ortalama g─▒da t├╝ketimi hala, her y─▒l v├╝cut a─č─▒rl─▒─č─▒m─▒z─▒ neredeyse tamamen etten olu┼čturdu─čumuz Birle┼čik Krall─▒kÔÇÖ─▒n yar─▒s─▒, ABD d├╝zeyinin de ├╝├žte biri kadar. Beslenme ┼čeklimizden dolay─▒, Birle┼čik Krall─▒kÔÇÖtaki ekilebilir arazinin kaplad─▒─č─▒ alan (talebimizi kar┼č─▒lamas─▒ gereken toprak), tar─▒m alan─▒n─▒n 2.4 kat─▒ b├╝y├╝kl├╝─č├╝nde. Yani herkes bu diyete y├Ânelirse gerekeni nas─▒l temin edece─čiz?

Hayvanc─▒l─▒ktaki ├žar├žur harcamalar da hayret verici. Tah─▒l ve bakliyattan ├╝retilen kalorinin %36ÔÇÖs─▒ ve proteinin %53ÔÇÖ├╝ ├žiftlik hayvanlar─▒n─▒ beslemek i├žin harcan─▒yor. Bu g─▒dan─▒n ├╝├žte ikisi de bitkiden hayvana d├Ân├╝┼čt├╝r├╝l├╝rken kayboluyor. Our World in Data, olu┼čturdu─ču bir ├žizelgede ortalama olarak, fasulye ya da bezelyeden bir gram protein almak i├žin 0.01m2 topra─ča ihtiyac─▒m─▒z varken s─▒─č─▒rdan ya da koyundan ├╝retmek i├žin 1m2 topra─ča ihtiyac─▒m─▒z oldu─čunu, yani arada 100 misli bir fark oldu─čunu g├Âsteriyor.

B├╝y├╝kba┼č ve k├╝├ž├╝kba┼č hayvanlar─▒n kulland─▒─č─▒ otlaklar─▒n bir├žo─čunda ├╝retim yap─▒lamayaca─č─▒ do─čru olsa da ├╝r├╝n yeti┼čtirmek yerine vah┼či hayat─▒ ve ekosistemleri s├╝rd├╝rmek i├žin de pekala kullan─▒labilirlerdi. Ama bu otlatma sistemleri ├žo─čald─▒k├ža, batakl─▒klar kurutuluyor, a─ča├žlar kesiliyor ve fideleri hayvanlara yem oluyor, y─▒rt─▒c─▒ hayvanlar imha ediliyor, yabani ot├žul hayvanlar─▒n ├Ân├╝ ├žitlerle kesiliyor ve ba┼čka ya┼čam formlar─▒ da yava┼č yava┼č ortal─▒ktan ├žekiliyor. MadagaskarÔÇÖ─▒n ve BrezilyaÔÇÖn─▒n ya─čmur ormanlar─▒ gibi muazzam b├Âlgeler daha fazla hayvan─▒ otlatmak i├žin tahrip ediliyor.

─░htiyaca ve a├žg├Âzl├╝l├╝─če ayn─▒ anda yetecek toprak olmad─▒─č─▒ i├žin k├╝resel ├žapta hayvan yemeye ge├ži┼č art─▒k yoksul kesimin a─čz─▒ndaki lokmay─▒ kapmak anlam─▒na geliyor. Tabii gezegenin neredeyse b├╝t├╝n k├Â┼čelerine ekolojik bir temizlik yapmay─▒ da gerektiriyor.

N├╝fus artmasa bile diyetlerde yap─▒lacak bir de─či┼čimi ayakta tutmak m├╝mk├╝n olmayacak. Ama insan say─▒s─▒ artt─▒k├ža et yemenin getirdi─či a├žl─▒k da b├╝y├╝yecek. 2010 y─▒l─▒nda yap─▒lan bir temel de─čerlendirme ├žal─▒┼čmas─▒nda, BM et t├╝ketiminin 2030 y─▒l─▒na gelindi─činde %70 oran─▒nda artaca─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yor (bu n├╝fus art─▒┼č oran─▒n─▒n ├╝├ž kat─▒ demek). K─▒smen bunun sonucu olarak da 2050 y─▒l─▒na gelindi─činde k├╝resel mahsul talebi 2005ÔÇÖteki ├žal─▒┼čmas─▒na g├Âre iki kat─▒na┬á├ž─▒km─▒┼č olacak. Fakat bu mahsul├╝ ├╝retecek toprak d├╝nyada mevcut de─čil.

Geceleri g├Âz├╝me uyku girmiyor derken abartm─▒yorum. A├žl─▒ktan ├Âlme noktas─▒na gelip de gri at─▒klardan ka├žmaya ├žal─▒┼čan, polisler taraf─▒ndan d├Âv├╝len insanlar─▒n g├Âr├╝nt├╝s├╝ hi├ž akl─▒mdan ├ž─▒km─▒yor. Elimizde kalan son zengin ekosistemlerin de bitirildi─čini, son k├╝resel megafaunan─▒n ÔÇô aslanlar─▒n, fillerin, balinalar─▒n ve ton bal─▒klar─▒n─▒n yok oldu─čunu g├Âr├╝yorum. Sabah uyand─▒─č─▒mda da b├╝t├╝n bunlar─▒n bir kabustan ibaret oldu─čuna inand─▒ram─▒yorum kendimi.

Ba┼čka insanlar─▒n da farkl─▒ r├╝yalar─▒ var: asla bitmek zorunda olmayan beslenme ├ž─▒lg─▒nl─▒─č─▒ fantezisi, canl─▒ bir d├╝nyada devam eden ekonomik b├╝y├╝me masal─▒. E─čer insanl─▒k toplumsal bir ├ž├Âk├╝┼če girerse sebebi bu r├╝yalar olacak i┼čte.

B├╝t├╝n bunlara verilecek kolay bir cevap yok, ama en kritik de─či┼čim hayvan temelli diyetten bitki temelli diyete ge├ži┼č olabilir bu s├╝re├žte. Di─čer unsurlar─▒ hesaba katmadan, et ├╝retimini ve biyoyak─▒t ├╝retmek i├žin toprak kullan─▒m─▒n─▒ durdurursak 4 milyar insana daha yeterli kalori sa─člayabilir ve insan─▒n t├╝ketmesi i├žin gerekli┬áproteini iki kat─▒na ├ž─▒karabiliriz. Yapay et de i┼če yarayabilir: bir makaleye g├Âre yapay et su kullan─▒m─▒n─▒ en az %82, toprak kullan─▒m─▒n─▒ da en az %99 oran─▒nda azaltt─▒─č─▒n─▒ ├Âne s├╝r├╝yor.

Bir sonraki Ye┼čil Devrim ├Ânceki gibi olmayacak. Topra─č─▒ k─▒rba├žla ├Âld├╝rmeye de─čil, nas─▒l ve neden kulland─▒─č─▒m─▒z─▒ durup d├╝┼č├╝nmemize ba─čl─▒ olacak. Yapabilir miyiz bunu, yoksa bizler ÔÇô ya┼čayan gezegeni t├╝keten zengin insanlar ÔÇô diyetimizi de─či┼čtirmek yerine k├╝resel ├žaptaki ├Âl├╝m├╝ daha m─▒ kolay kar┼č─▒lar─▒z?

Bu yaz─▒n─▒n orijinali ilk olarak 11 Aral─▒k 2017 tarihinde theguardian.com‘da yay─▒nland─▒.
B├╝┼čra Balcan taraf─▒ndan ─░ngilizce asl─▒ndan ├ževirisi, 27 Aral─▒k 2017 tarihinde acikradyo.com.tr‘de yer ald─▒.
Son G├╝ncelleme: 30 Aral─▒k 2017 ­čî▒┬áveganlik.org

Bir cevap yaz─▒n

E-posta hesab─▒n─▒z yay─▒mlanmayacak.